İstanbul’da Kentsel Dönüşüm Uygulamaları: Güncel Durum ve Destekler
Devlet Teşvikleri, Kredi ve Destek Programları
“Yarısı Bizden” Kampanyası: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın İstanbul’da uyguladığı bu programda her konuta 875 bin TL hibe, 875 bin TL faiz destekli kredi ve 125 bin TL taşınma yardımı verilmektedir. Alan/ada bazlı toplu dönüşümlerde de TOKİ ve Emlak Konut işbirliğiyle ek inşaat desteği sağlanmaktadır.
Kentsel Dönüşüm Kredisi (KDK): 6306 sayılı Kanun kapsamında bankalar tarafından kullandırılan bu kredilerde, hak sahibine 10 yıla kadar vade ve devlet katkılı faiz oranı sunulur. Örneğin tek konutlu dönüşümlerde konut başına azami 1.250.000 TL’ye (toplamda 6.000.000 TL’ye kadar) kredi verilebilmektedir. Kredi taksitleri, yapı ruhsatının alınmasından sonraki 2 yılın sonunda başlar ve ilk yıl faiz uygulanmaz.
TOKİ ve Emlak Konut Dönemleri: Büyük ölçekli (site veya ada bazlı) projelerde TOKİ ve Emlak Konut da yerel yönetimler ve Bakanlık ile ortak hareket ederek inşaat yapmaktadır. Tam uzlaşma sağlanan bu projelerde hak sahipleri devlet destekli kredilerle ev sahibi olurken TOKİ/Emlak Konut inşaat maliyetini karşılamaktadır.
Kira Yardımları: Dönüşüm nedeniyle geçici konuta yerleşen hak sahiplerine yönelik kira yardımı öngörülmüştür. Bakan Kurum’un açıklamasına göre 2025 itibarıyla İstanbul’da aylık en yüksek kira desteği 8.000 TL olarak uygulanacak; diğer büyükşehirler için 6.500 TL, diğer iller için 4.500–5.500 TL’ye çıkartılacaktır.
Kiralık Sosyal Konut Projeleri: Bakanlık, İstanbul’un Avrupa ve Anadolu yakalarında TOKİ eliyle kiralık sosyal konut üretimine başlayacaklarını duyurmuştur. Bu adımla, kentsel dönüşüm tamamlanırken kira piyasasındaki dalgalanmaların da dengelenmesi hedeflenmektedir.
Hukuki Süreçler ve Yönetmelikler
6306 sayılı Kanun, İstanbul’daki kentsel dönüşümün hukuki altyapısını oluşturur. Buna göre:
Riskli Yapı Tespiti: Yapı maliklerinin, binalarının riskli olup olmadığının belirlenmesi için Bakanlıkça lisanslandırılmış özel kuruluşlara başvurması zorunludur. Bu inceleme masrafları maliklere aittir.
Tahliye ve Yıkım: Maliklere öncelikle yapıyı 90 günde boşaltma süresi tanınır. Bu süre sonunda yapıyı malikler yıkmazsa, ilgili valilik veya ilçe kaymakamlığı koordinasyonunda tahliye ve yıkım işlemleri özel dönüşüm hesabından karşılanarak gerçekleştirilir. Kentsel Dönüşüm Başkanlığı gerekli gördüğü takdirde bu işleri doğrudan da yapabilir; tahliye engellenirse kolluk kuvveti ile müdahale edilebilir.
Bilgilendirme ve İtiraz Hakları: Yıkım kararları, bina kapısına asılan tutanak, e-Devlet bildirimi ve muhtarlıkta 15 günlük ilanla hak sahiplerine duyurulur. Aynı zamanda maliklerin tespit ve kararlara itiraz hakkı vardır.
Maddi Yardım: Anlaşma yoluyla tahliye edilen yapılar için maliklere ve kiracılara geçici konut tahsisi veya kira yardımı yapılabilir; talep edilen yardımların usulü Cumhurbaşkanınca belirlenir.
Riskli Yapı Tespit Süreci ve Başvuru Adımları
Vatandaşlar, riskli bina tespiti için bağlı oldukları ilçe belediyesinin kentsel dönüşüm birimine veya e-Devlet Kapısı’ndaki ARAAD sistemi üzerinden başvurur. Başvuru sırasında tapu ve kimlik fotokopisi ile başvuru formu hazırlanır. Ardından:
İnceleme: Bakanlıkça lisanslı özel kurumlar yapıya giderek karot numunesi ve diğer testleri uygular.
Sonuç ve Bildirim: Yapının riskli olduğu raporlanırsa durum bakanlığa bildirilir, tapu kaydına işlenir ve hak sahiplerine bildirilir. Riskli yapı kararı bina kapısına asılan tutanak ile e-Devlet ve muhtarlık ilanıyla en az 15 gün önceden duyurulur.
İBB ve Bakanlık Çalışmaları
İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) ile Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, kentsel dönüşüm projelerini ortak yürütmektedir:
İBB Projeleri: İBB Deprem Risk Yönetimi Dairesi, 2019’dan beri “Hızlı Tarama” yöntemiyle il genelindeki riskli binaları belirlemektedir. İBB Kentsel Dönüşüm Müdürlüğü ise kentin tüm ilçelerinde riskli yapı stokunun tespit edilip yenilenmesini, plan notlarının dönüşüme uygun hale getirilmesini ve mülkiyet sorunlarının çözülmesini hedefler. Ayrıca İBB bünyesindeki Kentsel Dönüşüm Masası ile İstanbullulara doğru bilgi verilir, hukuki ve teknik destek sağlanır. İBB iştirakleri (özellikle KİPTAŞ) ise dönüşüm projelerinin fizibilitesine katkıda bulunur ve vatandaşları yönlendirir.
Protokoller ve Ortak Projeler: İBB ve iştiraki KİPTAŞ, ilçe belediyeleriyle “İstanbul Yenileniyor” protokolleri imzalamıştır. Örneğin Kartal Belediyesi ile yapılan protokolde dar gelirli aileler için “Kentsel Dönüşüm Mali Destek Paketi” çalışmalarına birlikte devam edileceği kararlaştırılmıştır. Benzer işbirlikleri Eyüpsultan, Kağıthane gibi ilçelerde de yürütülmektedir.
Bakanlık Faaliyetleri: Bakanlık, İstanbul genelindeki dönüşüm hamlesine “Yarısı Bizden” kampanyasıyla ağırlık vermiştir. Buna göre 39 ilçedeki tüm riskli yapılar kampanyadan yararlanabilmektedir. Murat Kurum ayrıca İstanbul’da kiralık sosyal konut projeleri başlatacaklarını açıklamış, böylece dönüşümle birlikte kira dengesi hedefi ortaya konmuştur.
İstatistikler ve Güncel Gelişmeler
Dönüştürülen Yapılar: 2012–2025 döneminde İstanbul genelinde yaklaşık 923 bin bağımsız birim (konut/işyeri) kentsel dönüşümle yeniden inşa edilmiştir; bugün ek olarak ~209 bin birimin dönüşüm süreci devam etmektedir.
Hedefler: Hükümet ve İBB, İstanbul’daki tüm riskli yapıların güvenli hale getirilmesi ve afetlere dayanıklı şehir altyapısının oluşturulması hedefine odaklanmıştır. Bu kapsamda her yıl onbinlerce yeni konutun dönüşümü planlanmakta, gerek imar planları gerekse finansman destekleri ile hedeflere ulaşılmaktadır.
Yoğunlaşan Bölgeler: Kentsel dönüşüm çalışmaları özellikle gecekondulaşmanın yüksek olduğu ilçelerde yoğunlaşmıştır. Gaziosmanpaşa, Esenyurt, Beylikdüzü, Üsküdar, Kadıköy, Okmeydanı gibi semtlerde kapsamlı projeler yürütülmüş olup dönüşüm hızla ilerlemektedir. İstanbul’un tüm 39 ilçesi dönüşüm kapsamındadır.
Kaynaklar: Veriler ve bilgiler Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile İstanbul Büyükşehir Belediyesi resmi yayımları ve açıklamalarından alınmıştır.
Yorum yaz